مادر چادری، دختر مانتویی!!!

تحلیل فرهنگیمهندس علی کاظمی؛

مادر چادری؛ دختر مانتویی؟ چرا؟ و چگونه؟

اگر ارزشهای نسلجوان از فضای مجازی و منابع مخالف با سنتهای گذشتگان گرفته شده باشد نمیتوان ازآنها انتظار رفتاری مطابق با ارزشهای سنتی داشت.

جامعه شناسی بهتعبیر پروفسور فرامرز رفیع پور رسالتی خاص دارد و آن تشخیص ظلمات و نور در رفتارجمعی و نشان دادن توانمندیهایی است که موجب گمراهی یا هدایت جمع وسیعی از انسانهامیگردد. (فرامرز رفیع پور، آناتومی جامعه، صفحه ۱۶) نهجالبلاغه نیز کلام امامعلی (علیه السلام) است که غالبا در دوره حاکمیت آن حضرت و در جهت هدایت انسانهاایراد شده است. از این رو در این کتاب شریف مطالب فراوانی درباره زندگی جمعی بشرذکر شده است. در این نوشتار اشاره می کنیم به سخنان حجت الاسلام احمد فعال دکترینهج البلاغه که به رابطه این کتاب ارزشمند و جامعه شناسی پرداخته است:

سعی بر این است که در حد توان از توانمندیهای نهجالبلاغه در مطالعات اجتماعیاستفاده شده و موضوعات اجتماعی مانند: مطالعات نسلی و مسائل اختلافی بین نسل امروزو گذشته، زنان و مسائل مربوط به آنان، جرائم یقه سفیدها، روابط خویشاوندی واجتماعی و دهها مسئله اجتماعی دیگر به بحث گذاشته شود. در اولین دوره از مطالعاتاجتماعی به مطالعات نسلی خواهیم پرداخت. جامعه شناسانی چون امیل دورکیم، گیدنز وکارل مانعین در غرب و دکتر باقر ساروخانی و تقی آزاد ارمکی در ایران سالهاست بهموضوع مطالعات نسلی پرداخته و میپردازند. در این سلسله مطالعات به مباحثی چونمسائل جوانان، تربیت نسل جدید توسط نسل گذشته، تفاوت، تغییر، تعارض، گسست و شکافنسلی پرداخته شده است.

اولین بحث ماتفاوت نسلی است. بسیاری از جامعهشناسان گسترش اطلاعات و ارتباطات را عامل اساسیتفاوت نسلها نسبت به یکدیگر میدانند. امام علی (علیه السلام) نیز در ابتدای نامه۳۱ نهجالبلاغه به این تفاوت اشاره دارند. ایشان میفرمایند: از پدری فانی، معترفبه گذشت زمان، تسلیم گذر زمان، مذمت کننده دنیا و کسی که فردا از این دنیا خواهدرفت به فرزندی که آرزوهای طولانی و بلند دارد، تاجر زیانکار، بنده دنیا، کسی که درمعرض بلاها و بیماریها و سختیهاست. با توجه به این معرفی نامه میتوان دریافتامام علی علیه السلام به خوبی به تفاوت دو نسل یعنی پدر و فرزند کاملا آگاه است.لذا باید گفت این تفاوت کاملا طبیعی است و به خودی خود اشکال ندارد. در ادامه إنشاءالله به راه حل امام برای حل این تفاوت دیدگاه خواهیم پرداخت.

همانطور کهگفتیم اساسا تفاوت دیدگاه دو نسل طبیعی است و امام علی (علیه السلام) نیز آن راپذیرفتهاند. آنچه مهم است نحوه برخورد با این پدیده اجتماعی است. امام در نامه ۳۱فرزند را تمام وجود خود مینامد و میفرماید: « وجدتک کلی» یعنی تو را همه وجودخودم یافتم. از این رو امام مشکلات فرزند را مشکل خود میداند و میفرماید :« حتیکأن شیئا لو أتاک أتانی» درک فرزندان و موقعیت و زمانه آنها انسان را برای حلمشکلات فرزندان آماده تر میسازد. لذا امام علی(علیه السلام) چنانچه ابن ابی الحدید در جلد ۲۰ شرح خود بر نهج البلاغه آورده استفرموده اند فرزندانتان را برای زمانه خودشان تربیت کنید. به فرض پدر و مادری که ازفضای مجازی و دنیای اطلاعاتی (IT) ندارند زمینه را برای دیگران در امور تربیتیفرزندانشان آماده میسازند چراکه فضای مجازی و دنیای IT از واقعیتهای زندگی امروز است و اگر ما نتوانیم سؤالاتفرزندانمان را در این زمینه جواب بگوییم او به دیگران مراجعه خواهد نمود و این خودبه خود فضا را برای جداشدن فرزندان از خانه و یا به اصطلاح جامعهشناسی گسست نسلیرا فراهم میسازد.

یکی از مهمترینعوامل اختلاف نسلها مباحث تربیتی است. نداشتن برنامه و استراتژی برای تربیت واستفاده از تجربیات شخصی باعث پایه ریزی اختلاف نسلها میشود . فرزندان ما اگرپدر و مادرشان هم سبک واحدی برای تربیت داشته باشند، با دیدن روش تربیت نزدیکانشانمانند: دایی، عمو، خاله و عمه و اختلاف روش آنها دچار اولین تضادها خواهند شد. باورود به مدرسه و ارتباط با دیگر بچه ها و نوع تربیت آنها و روش های تربیتی متفاوتمعلمان و مدیران این تضاد تقویت خواهد شد. با ورود به دانشگاه و عرصههای اجتماعیاین تضاد به اوج خود خواهد رسید. قیاس روشها و سبک، سنگین کردن آنها فرزندان ما راوادار به قضاوت خواهد کرد. این قضاوت در بسیاری از موارد زمینهساز جداشدن فرزندانرا از خانواده ( گسست نسلی) فراهم ساخت. امام علی (علیه السلام) در این زمینه درنامه ۳۱ به فرزند خویش یادآور میسازد که من برای تربیت تو برنامه داشتم و باآموزش قرآن و احکام و دین به تو این تربیت را آغاز نمودم؛ لذا به نظر میرسد تربیتفرهنگی و دینی در رأس برنامه فرهنگی باید قرار گیرد.

امیرمومنانتربیت اجتماعی را یکی از ضروریات تربیتی بر میشمرند. ایشان به فرزند خویش میفرماینداموری را دیدم که باعث اختلافات اجتماعی بین مردم شده است ترسیدم آن امور تو رانیز دچار اشتباه نماید؛ به همین خاطر در این مورد نیز به تو توصیههایی مینمایم.از این رو به نظر میرسد توجه به امور اجتماعی و آنچه در اجتماع باعث جدایی نسلهااز یکدیگر میشود از ضروریات تربیتی است که خانواده باید به آن توجه نماید. به طورمثال کم شدن ارتباطات خویشاوندی و تحت شعاع قرار گرفتن آن توسط روابط مجازی ( بهفرض هم صحبت نشدن افراد در یک میهمانی بواسطه توجه به تلویزیون یا موبایل و...)یکی از علل اختلافات اجتماعی است. این علت در فضای علمی مثلا در جامعه شناسی یاحتی در نشستهای علمی در مورد رسانهها مورد بررسی قرار گرفته است. نسل امروز ونسل دیروز باید در این مورد اطلاعات کافی داشته و در روابط خود توصیه کارشناسان رامورد توجه قرار دهند.

یکیاز نکاتی که در نامه 31 نهج البلاغه مشهود است تداوم تربیت اجتماعی از کودکی تابزرگسالی است. امام علی (علیه السلام) خطاب به فرزند خویش میفرمایند : «آنگاه کهمن خواستم به تربیت تو بپردازم از آموزش قرآن، احکام و شرایع دینی پرداختم.» امامپس از آن امور اجتماعی را مورد توجه قرار داده و میفرمایند جوان همچون زمین آمادهبرای کشت است که هر کسی چیزی در آن بکارد میتواند چیزی از آن درو کند. توجه امامبه این نکته که آموزش زیربنایی فرهنگ دینی در سالهای کودکی و نوجوانی باید اتفاقبیافتد و در سنین جوانی نیز باید ارتباط تربیتی بین والدین و فرزندان ادامه داشتهباشد از این جهت مهم است که :

۱-تربیتامری تدریجی است و باید مستمر باشد.

۲-درهر سنی باید آموزش و تربیت متناسب با آن سن باشد.

امروزه جامعهشناسان معتقدند برخی آموزشها تناسبی با سن فرزندان ندارد به قول نیل پستمن جامعهشناس آمریکایی فرزندان ما بچههای بزرگسال هستند. در این ارتباط میتوانید به کتاببچه های بزرگسال نوشته نیل پستمن و ترجمه مرحوم صادق طباطبایی مراجعه نمایید.

اشاره کردیم کهامام جوانی را به زمینی آماده کشت تشبیه کردند که هر بذری در آن ریخته شود سبز شدهو محصول خواهد داد. ایشان در ادامه میفرمایند من نیز پیش از آن که دلت سخت شود وعقلت مشغول شود به ادب آموزیت پرداختم. یکی از عوامل جدا شدن نسلها از یکدیگرهمین است که گاهی ما جوانان را رها کرده و فقط وظیفه خود را در قبال آنان خوراک،پوشاک و ازدواج و کار میبینیم. حال آنکه جوانان در جامعهای در حال ایجاد روابطاجتماعی هستند که افکار درست و نادرست زیادی در آن وجود دارد. فضای مجازی نیز درآن یکه تازی میکند. در این حالت جوانان نیاز به توجه بیشتری دارند. نیازهای فکریو روحی آنان بیشتر شده و سوالات فراوانی در ذهن آنان نقش میبندد. قرار گرفتن درچرخه اقتصادی و کسب درآمد و ازدواج سوالات آنان را بی جواب گذاشته و آنان خود بهواسطه دیگرانی که یا در فضای مجازی حضور دارند یا جوانانی هم سن خودشان هستند درپیجواب بر میآیند. البته برخی جوانان نیز بواسطه ارتباط با پدر و مادر یا انسانهای باتجربه جواب سوالات خود را از آنان میگیرند. توصیه امام علی در اینجا برایجلوگیری از گسست نسلی پیش دستی والدین و توجه تربیتی به جوانان است.

امام علی (علیهالسلام) در سخنان خود یکی از عوامل اختلافات مردم را، اختلاف دیدگاه آنان نسبت بهدنیا می دانند. چنانچه در ابتدای نامه نسل خود را مذمت کننده دنیا و نسل فرزندشانرا عبد دنیا معرفی میکنند. ایشان به فرزندشان در توصیهای دنیا را چنین معرفی میکنند:« دنیا استقرار نمییابد مگر در آن حال که خداوند مقرر داشته از نعمتها وبلاها و پاداش در روز جزاء و دیگر اموری که او خواسته و ما نمیدانیم.» حاکمیت خدابر زندگی بشری و دنیا امری است که نسل گذشته آن را بهتر درک میکند از این رو امامعلی در ابتدای نامه خود را تسلیم زمانه و گذر آن معرفی میکنند ولی در معرفیفرزند، طالب دنیا و تاجر ضررکننده را از خصلتهای او بر میشمرند. این تفاوت دیدگاه باعث جدی گرفتن دنیا و تلاش برای کسبدنیا بدون توجه زودگذری آن توسط نسل جوان میشود. گاهی شاهدیم پدری که سالها باشیوه دینی و بدون ربا به تجارت پرداخته اما فرزندش چنین شیوهای را باعث ضرر درتجارت میداند یا مادری دارای چادر است اما دخترش چادر را مانع فعالیت اجتماعی برمیشمرد. لذا تفاوت دیدگاه نسبت به دنیا نیز از عوامل گسست نسلی است که امام علیعلیه السلام به آن اشاره دارند.

تاکنون برخی از عوامل گسست نسلی را برشمردیم و گفتیم راه کار امیرالمؤمنین درابتدا توجه به تفاوت دیدگاه بین نسلها و در مرحله بعد تربیت به موقع و متناسب بادوره جوانان است اما نکته اینجاست که گاهی این نکات رعایت نشده و تفاوت نسلی منتهیبه تغییر نسلی میشود و نسل جوان نمیتوانند سنتهای نسل قبل را بپذیرند. امام علی(علیه السلام) به این نکته چنین اشاره دارند: «فرزندم سنت های افراد صالح از پدرانو اهل بیت خودت را رعایت کن و بدان آنان مانند تو اهل برنامهریزی و تفکر بودهاندولی اگر نتوانستی بپذیری حداقل بر روی آنها برای تعلم و تفهم پژوهش کن بدون آن کهنسبت به سنتهای آنان خصومتی داشته باشی یا آن که با دید شبهه به آنها شبههایداشته باشی »

عدم پذیرش سنتهاینسل قبل در واقع تغییر نسلی را میرساند. نسل گذشته باید در صورت بروز این تغییرزمینه پژوهش را برای نسل جوان آماده سازد تا آنان خود بتوانند با تعقل و تفکر راهرا انتخاب نمایند برای این کار امام علی فرزند خود را تشویق به مطالعه تاریخ وبررسی علل شکست و پیروزیهای اقوام گذشته و درس گیری از آن و همچنین دیدار از آثارگذشتگان مینمایند.

جامعه شناسانمعتقدند برای تبدیل شدن آموزه به رفتار باید آموزه تبدیل به ارزش شود آنگاه ارزشبه هنجار تبدیل شود. در چنین حالتی میتوان انتظار داشت رفتار مردم مطابق با آموزههاباشد. از این رو همواره رفتار انسانها مطابق ارزشهای آنهاست. ارزشها نیز ازآموزهها گرفته شده است. حال نکته این جاست که نسل جوان آموزههای خود را از کداممنبع میگیرد؟ تلویزیون، ماهواره، شبکههای مجازی یا کتاب، سخنرانی و آموزههاینسل گذشته که در جلسات خانوادگی و فامیلی بیان میشود؟ اگر ارزشهای نسل جوان ازفضای مجازی و منابع مخالف با سنتهای گذشتگان گرفته شده باشد نمیتوان از آنهاانتظار رفتاری مطابق با ارزشهای سنتی داشت. امام در نامه ۳۱ با توجه به همین مطلببه فرزندشان میفرمایند : « فرزندم اگر نتوانستی سنتهای گذشتگان و آموزهها وارزشهای نسل گذشته را بپذیری به سراغ پند و اندرزهای من نیا و بدان اگر چنین کردیاز دین خارج شده ای»

در این میان آخرین جمله امام که فرمودند از دین خارج شدهای. نکته مهم دیگریرا دربردارد و آن این که جامعه شناسان معتقدند در صورتی که فردی رفتار و به تبع آنارزشهایش با دیگر افراد جامعه متفاوت شد بر اساس قاعده جامعه پذیری از جامعه خارجخواهد شد. حال امام به فرزند خویش بر این اساس تذکر میدهند که حضور در جامعه وپذیرش توسط مردم در جامعه اسلامی تنها با رعایت پندهای امام میسر خواهد بود. ازاین رو میتوان گفت نامه ۳۱ نه تنها منشور تربیتی امام است، بلکه مبین ساختارجامعه اسلامی نیز هست.

در این متنتاکنون به تفاوت نسل ها در منابع آموزش امور اجتماعی پرداختیم و تأثیر آن در روابطنسلی را بیان نمودیم. اما حال میخواهیم به یکی از منابع آموزشی در نسل گذشته کهامروزه کم ارزش شده یا حداقل شکل قبلی خود را از دست داده است بپردازیم.

این منبع روابطفامیلی است. در گذشته گعدههای فامیلی یکی از مهمترین منابع انتقال سنتها به نسلجوان بوده است. امام علی علیه السلام درباره نیاز انسان به روابط فامیلی در خطبه۲۳ فرموده اند: «ای مردم، انسان هرچقدر هم که ثروتمند باشد از خویشاوندان خود بینیاز نیست.» امام علت این نیاز را در وهله اول پیوند خونی میدانند. اما در ادامهامام، به شبکه حمایتی خویشاوندی اشاره نموده و انسانها را محتاج چنین شبکه حمایتیمیدانند. امیرمؤمنان با یادآوری مصیبتها، حوادث و مشکلات مالی خویشاوندان رامهربانترین و به هم پیوستهترین جمعی دانسته که میتوانند به انسان یاری رسانند.در انتها نیز امام ملایمت در رفتار را رمز جذب محبت و دوستی خویشاوندان معرفی مینمایند.حال با توجه به آنچه از کلام امام گفته آمد میتوان نتیجه گرفت روابط خویشاوندی ازمهمترین راههای حل مشکلات انسان است. این روابط میتواند پایههای ارتباطاتاجتماعی را مستحکم نموده و شبکهای از حامیان را برای هر عضو جامعه فراهم سازد. درعین حال نسل جدید با ارتباط با نسل قبل میتواند شاخصههای به هم پیوستگی جامعه کههمان سنتهای صحیح هستند را آموزش ببیند و در تعامل با آنان سنتهای غلط آنان رانیز نقد عادلانه بزند.

مدیریت فناوری اطلاعات...