سرمایه های فکری

عنوان مقاله: مدیریت سرمایه های فکری:راهبرد نوین توسعه توان رقابتی صنعت فرش در هزاره سوم
مولف: مهندس علی کاظمی
موضوع: مدیریت دانش/ مدیریت بومی
چکیده:روند نزولی میزان صادرات فرش دستبافت در سال های اخیر و پیشی گرفتن کشورهای چین وهند از ایران در میزان صادرات، فکر اقتصاددانان زیادی را در حال حاضر به حل معضلاتاین صنعت توانمند مشغول ساخته است. از مهمترین دلایل بروز این مشکل می توان به"عدم آشنایی تجار با فنون نوین تجارت الکترونیک و بازاریابی اینترنتی" وعدم ایجاد و بکارگیری پایگاه داده مشتری برای شناسایی نیازهای آنان" اشاره نمود.اما از سویی دیگر بهره مندی از تجربه استادکاران ماهر در کنار انگیزه جوانان وبکارگیری طرح ها و نقش های اصیل ایرانی، مزایای رقابتی بالایی برای این صنعت ایجادکرده است. در این پژوهش به بررسی وضعیت سرمایه های انسانی، سازمانی و رابطه ای وتاثیر آنها بر مزیت رقابتی صنعت فرش کشور پرداخته خواهد شد. نتایج حاصل ازبکارگیری آزمون همبستگی پیرسون، رابطه مثبت و معنادار تمامی ابعاد سرمایه فکری برکسب مزیت رقابتی این صنعت را تائید نمود. در ادامه، نتایج حاصل از آزمون رگرسیوننیز تاثیر مثبت و معنادار سرمایه فکری و ابعاد آن را بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرشتائید نمود. در این میان، سهم سرمایه انسانی و رابطه ای بیش از سرمایه سازمانیبود. با بارگیری آزمون میانگین نیز مشخص شد که صنعت فرش از لحاظ سرمایه انسانی،رابطه¬ای و مزیت رقابتی در سطح مطلوبی قرار دارد. در انتها نیز با بکارگیری تکنیکتاپسیس فازی، 46 زیرمعیار سرمایه فکری و 28 معیار مزیت رقابتی رتبه بندی شدند کهدرنهایت "ایجاد و کاربرد شبکه های اطلاعاتی درون سازمانی"،"توانایی شناسایی نیازهای مشتریان" و "ایجاد و کاربرد پایگاه دادهمشتری" به عنوان مهمترین اجزای سرمایه فکری برگزیده شدند. ضمن اینکه"قیمت های بازاری زیر متوسط"، "هوشمندی بازار و پرسنل بسیار آموزشدیده، به عنوان مهترین عوامل مزیت رقابتی صنعت فرش انتخاب شدند. در انتها نیزپیشنهاداتی ارائه شد که "آشنا کردن تجار با فنون بازاریابی بین المللی،صادرات و تجارت الکترونیک جهت حفظ سهم بازار"، "تمرکز گسترده بر تحقیقاتبازاریابی برای شناسایی هر چه بیشتر نیازها و سلائق مشتریان در هر منطقهجغرافیایی" و "تولید محصولاتی مطابق با نیازهای آنان" را می توانبه عنوان مهمترین راهکارها جهت توسعه سهم بازار فرش دستباف در بازارهای جهانیبرشمرد.
واژگان کلیدی: صنعتفرش، مزیت رقابتی، سرمایه فکری، سرمایه انسانی، سرمایه سازمانی، سرمایه رابطه ای
1- مقدمه و بیان مساله
فرش دستبافت ایران متاثر از ویژگی¬های برجسته فرهنگی و هنری آن در سده¬ها ودهه¬های گذشته، همواره به عنوان یکی از کالاهای برجسته در سبد صادرات غیرنفتیایران مطرح بوده و می¬باشد. به طوری که طی سالهای متمادی اولین و بالاترین ردیفارزآوری در صادرات ایران و حدود 7% اشتغال کل کشور و معیشت چند میلیون نفر را بهخود اختصاص داده است (الماسی و همکاران، 1389).
متاسفانه به دلیل فقدان اساسی در ابعاد سازمانی، ساختاری، مدیریتی، تولیدی و بویژهتجاری و بازرگانی، فرش ایران دوران افول و رکوردشکننده¬ای را در عرصه رقابت¬هایجهانی پیموده و اکنون در شرایط بحرانی خاصی به سر می¬برد. از طرفی، بی¬توجهی بهاصول و مبانی بازاریابی و تجارت که دربرگیرنده فرآیند تولید آن نیز می¬شود،مزیت¬های رقابتی فرش دستبافت را در داخل و بویژه در سطح جهانی با مخاطرات جدیمواجه نموده است. تجربه موفق دیگر کشورها حاکی از توجه آنها به واقعیت¬های محیطتجارت و دیگر عوامل تاثیرگذار است (شم¬آبادی و خداداد حسینی، 1386).
این صنعت، یکی از توانمندترین صنایع کشور پس از صنعت پتروشیمی بوده که علیرغم سیرنزولی میزان صادرات طی سالیان اخیر، جایگاه خود را در راس بهترین صادرکنندگان فرشسراسر دنیا حفظ کرده بود تا این که در سال 1387 جای خود را به کشورهای چین و هندسپرد. صادرات فرش دستباف ایران در پنج سال گذشته روندی نزولی داشته و پایین بودنقیمت فرش کشورهای رقیب در مقایسه با فرش ایران و هماهنگ بودن آن با سلایق بازارهایجهانی نیز از عوامل عمده رشد برخی از کشورهای رقیب در بازارهای جهانی به شمارمی¬رود (حق¬شناس کاشانی، سعیدی و حسن¬پور پازواری، 1389). از سویی دیگر افزایشقیمتهای داخلی در اثر رشد تورم و انتقال تاثیرات تورم، کاهش حجم تجارت جهانی فرشدستباف به علت جایگزین شدن سایر کفپوشها از جمله فرش ماشینی، موکت، سنگ، پارکت،و سایر زیراندازها نیز به کاهش صادرات فرش دستبافت ایران در سال¬های اخیر منجرگردیده است. اما شایان ذکر است که ایران تا سال 1385 همچنان رتبه اول بازار جهانیرا به خود اختصاص داده بود، اما در سال¬های بعد جایگاه خود را در صدر جدول برترینصادرکنندگان به کشورهای چین و هند سپرد (حسینی، حق¬شناس کاشانی و سعیدی، 1388).
نتایج حاصل از تحقیقات مختلف بیانگر آنست که بازاریابی فرش دستبافت در ایران بهصورت علمی دنبال نمی¬شود و هنوز بیشتر جنبه سنتی دارد و پس از تولید فرش، اقدام بهیافتن مشتریان می¬شود (نجار فیروزجایی، 1381). در ضمن تحقیقات اندکی در زمینهوضعیت بازاریابی فرش دستبافت در ایران انجام شده (صبوری خسروشاهی، 1382) وکاستی¬هایی از قبیل کمبود اطلاعات روزآمد در مورد خواسته¬ها و گرایشات مشتریان،فقدان برنامه¬ریزی استراتژیک، کاهش کیفیت، ضعف تبلیغات، ضعف مدیریت و خلابرنامه¬ریزی برای شناسایی سلایق کشورها و ملت¬های مختلف، نبود آشنایی با بازارهایهدف و ضعف در مشارکت یا برپایی نمایشگاه¬های فرش دستبافت، در مطالعات انجام شده بهچشم می¬خورد (عزیزپناه، 1380).
در این پژوهش، سعی بر آن است تا با شناسایی و درک سرمایه فکری و اجزای آن، تاثیراین عوامل بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش دستبافت بررسی شود. بنابراین سوالات اصلیتحقیق را می¬توان به این صورت مطرح ساخت:
? آیا سرمایه فکری و اجزای آن بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش دستبافت، تاثیر دارند؟
? رتبه¬بندی اجزای سرمایه فکری به چه صورت می¬باشد؟
2- ادبیات تحقیق
2-1- سرمایه فکری؛ تعاریف و مفاهیم
با وقوع انقلاب «تکنولوژی اطلاعات»، شکل گرفتن جامعه اطلاعاتی و شبکه¬ای و نیزرشد و توسعه سریع تکنولوژی برتر، الگوی رشد اقتصاد جهانی تغییر اساسی کرده است. درنتیج? این تحولات، دانش به عنوان مهمترین سرمایه، جایگزین سرمایه¬های مالی وفیزیکی در اقتصاد جهانی شده است. در یک سازمان دانش محور، روش¬های سنتی حسابداریکه مبتنی بر دارائی¬های ملموس سازمان است، برای ارزش¬گذاری سرمایه فکری، کهبزرگترین و ارزشمندترین دارائی ناملموس سازمان¬ها است، ناکافی است. رشته نوظهورسرمایه فکری، حوزه تحقیقاتی جدیدی برای محققان و دست¬اندرکاران سازمانی است که برایجاد مکانیزم¬های اندازه¬گیری جدید، برای گزارش¬دهی متغیرهای ناملموس مهم، مثلسرمایه انسانی، سرمایه سازمانی، رضایت مشتری و نوآوری تمرکز دارد (قلیچ¬لی، 1385).
در یک تعریف ساده، سرمایه فکری عبارت است از تفاوت بین ارزش بازاری و ارزش دفتریدارایی¬های یک سازمان (Seetharaman et al, 2002). در تعریفی دیگر، ازسرمایه فکری بعنوان همه فرآیندها و دارایی¬های نام برده می¬شود که معمولاً درترازنامه منعکس نمی¬شوند. متاسفانه هیچ تعریف جهانشمولی از سرمایه¬های فکری وجودندارد. سرمایه فکری نیز دارای اجزای یکسانی می¬باشد. در یک طبقه¬بندی ساده، ایناجزا عبارتند از: سرمایه انسانی، سرمایه سازمانی و سرمایه رابطه¬ای (Edvinson and Sullivan, 1996).
2-1-1- سرمایه انسانی
سرمایه انسانی که از آن تحت عنوان سرمایه منابع انسانی نیز یاد می¬شود (Shun Wang, 2011)، ستون فقرات سرمایه فکری به شمار رفته و عنصر بسیار مهمی درارزش¬آفرینی سازمان¬ها محسوب می¬شود (Royal and O’Doell,2008). سرمایهانسانی شامل تمام دارایی¬های فکری سازمان¬ها (Roos et al,1997) ماننددانش، مهارت و سایر قابلیت¬های کارکنان بوده که آنان را قادر می¬سازد مشکلات مربوطبه سازمان و مشتریان را برطرف سازند (Skandia, 1994;Sullivan , 1998).این نوع سرمایه که از آن به عنوان مهمترین معیار سرمایه فکری یاد می¬شود (Coachione, 2010)، کلیه دانش موجود در افراد سازمان را در برگرفته (Bontis et al, 2001) و قابلیت سازمان را در یافتن بهترین راه حل از طریق دانش کارکناننشان می¬دهد (Bontis, 1998).

اجزای سرمایه انسانی (Chen et al, 2004)
شایستگی کارکنان رهبری استراتژیک مدیریت؛ صفات کارکنان؛ توانایی یادگیری کارکنان؛کارآیی آموزش کارکنان؛ توانایی کارکنان برای مشارکت در تصمیم¬گیری و مدیریت؛ آموزشکارکنان فنی و مدیریتی.
نگرش کارکنان کسب هویت از ارزش¬های سازمانی؛ میزان رضایت؛ نرخ ترک خدمت کارکنان؛متوسط زندگی مفید افراد
خلاقیت کارکنان توانایی خلاقیت کارکنان؛ درآمد حاصل از فکرهای خلاقانه کارکنان

2-1-2- سرمایه سازمانی
سرمایه سازمانی، دارایی¬های غیر فکری سازمان¬ها را شامل شده (Roos et al, 1997) که دربرگیرنده عواملی چون پایگاه داده¬ها، اطلاعات مربوط بهمشتریان، علائم تجاری و ساختار سازمانی بوده و هنگامی که کارکنان شب¬ها بهخانه¬شان بازمی¬گردند، در سازمان باقی می¬ماند (Skandia,1994). ایننوع سرمایه، متعلق به سازمان بوده و مستقل از افراد می¬باشد (Edvinson and Malone, 1997) و همچنین قابلیت سازمان¬ها برای برآوردن نیازمندی¬های بازار است(Saint-Onge, 1996).

اجزای سرمایه سازمانی (Chen et al, 2004)
فرهنگ سازمانی ایجاد فرهنگ سازمانی؛ کسب هویت کارکنان از چشم انداز سازمان
ساختار سازمانی رابطه روشن اختیار، مسؤلیت و منافع؛ اعتبار سیستم کنترلی سازمان
یادگیری سازمانی ایجاد وکاربرد شبکه اطلاعاتی درون سازمانی؛ ایجاد و کاربرد مخازناطلاعاتی سازمانی
فرایند عملیاتی دوره زمانی فرایند کسب وکار؛ سطح کیفیت محصول؛ کارآیی عملیاتی سازمانی
سیستم اطلاعاتی حمایت و همکاری متقابل بین کارکنان؛ قابلیت دسترسی به اطلاعاتسازمانی؛ تسهیم دانش

2-1-3- سرمایه رابطه¬ای
سرمایه رابطه¬ای مهمترین جزء سرمایه فکری در ایجاد ارزش افزوده به شمار رفته (Kamath, 2008)و شامل روابط داخلی و خارجی با ذینفعان سازمان می¬باشد (Rooset al, 1997).کانال¬های توزیع و رضایت و وفاداری مشتریان، از اساسی¬ترین عوامل ایجاد ارزشافزوده در سازمان¬ها به شمار می¬رود (Baany, 2008). این نوع سرمایه درارتباط با تامین¬کنندگان، خرده¬فروشان، عمده¬فروشان و بخصوص مشتریان وجود دارد.وفاداری مشتریان را می¬توان جزئی از این نوع سرمایه دانست (Haanes & Lawendahl, 1997). مفهوم سرمایه رابطه¬ای در ابتدا با نام سرمایه مشتری شناختهمی¬شد، بتدریج به سرمایه رابطه¬ای بسط داده شده (Sveiby,2003) کهروابط با سایر ذینفعان و اطلاعات بازار که برای جذب و حفظ مشتریان مورد نیاز استرا دربرمی¬گیرد (Stewart, 1997). این سرمایه عبارت است از همه دارایی¬هایی کهروابط شرکت با محیط را ترتیب¬دهی و مدیریت می¬کند و شامل ارتباط با مشتریان،سهامداران، عرضه¬کنندگان، دولت، مؤسسات دولتی و رقبا می¬باشد. اگرچه مهمترین بعدسرمایه رابطه¬ای، سرمایه مشتری است، ولی نباید تنها این بعد را مد نظر قرار داد (Bozbura, 2004).

اجزای سرمایه رابطه¬ای (Chen et al, 2004)
قابلیت اساسی بازاریابی ایجاد و کاربرد پایگاه داده مشتری؛ قابلیت خدمات مشتری؛توانایی شناسایی نیازهای مشتریان
شدت بازار سهم بازار؛ توانایی بالقوه بازار؛ واحدهای فروش به مشتریان؛ شهرت مارکتجاری و نام تجاری؛ ایجاد کانال فروش، مقررات منصفانه با تامین کننده، انجام بهموقع تعهدات در قبال تامین¬کننده، پاسخ صادقانه به سؤالات سرمایه¬گذار از سویمنابع آگاه
وفاداری مشتری رضایت مشتریان؛ شکایات مشتریان؛ فرار مشتریان؛ سرمایه گذاری بر رویرابطه با مشتریان

2-2- مزیت رقابتی
رقابت شرکت¬ها در بازارهای الکترونیکی بویژه اینترنتی، آنها را وادار ساخته است تادرصدد ایجاد مزیت¬های رقابتی باشند. هرچند تعاریف متعددی از سوی صاحبنظران مختلفبرای مزیت رقابتی عنوان شده است، در اینجا به ارائه دو مورد بسنده می¬شود:
مزیت رقابتی شامل مجموعه عوامل یا توانمندی¬هایی است که همواره شرکت را به نشاندادن عملکردی بهتر از رقبا قادر می¬سازد (Bourgeois et al,1999).
مزیت رقابتی عامل یا ترکیبی از عواملی است که در یک محیط رقابتی سازمان را بسیارموفق¬تر از سایر سازمان¬ها می¬نماید و رقبا نمی-توانند براحتی از آنها تقلید کنند(Feurer and Chaharbaghi, 1996).
همان گونه که از این دو تعریف برمی¬آید و نیز به هر تعریف دیگری از مزیت رقابتی کهبنگریم، به این وجوه مشترک در بین آنها برمی¬خوریم که برای دستیابی به مزیترقابتی، یک بنگاه هم باید به موقعیت خارجی خود نیز توجه کند (Porter, 1985)و هم توانمندی¬های داخلی را مورد توجه قرار دهد (Baey andGriffin, 1992).
در مسیر ایجاد مزیت رقابتی دو نکته مهم به شح زیر قابل تعمق می¬باشند: نخست، اینمسیر فرآیند دنباله¬داری است که به عملکرد عالی و رقابت¬پذیری بنگاه منجر می¬شود.به عبارت دیگر در صورتی که بنگاه بتواند بواسطه شایستگی¬های خود، مزیت رقابتیپایداری خلق نماید که برای مشتریان ارزشمند بوده و همواره برتر از رقبا باشد،درواقع عملکردی شایسته از خود برجا گذاشته و رقابت¬پذیری را به ارمغان آورده است(الماسی و همکاران، 1389).
دوم به خاطر افزایش پیچیدگی¬های محیطی و شدت رقابت، مزیت رقابتی یا به راحتی توسطرقبا تقلید می¬شود و یا از نظر مشتریان براحتی رنگ می¬بازد و بایستی با مزیت¬هایجدیدی جایگزین شوند (Baey and Griffin, 1992). بر این اساس بنگاه بایدبه فکر پایدارنمودن مزیت¬های رقابتی خود باشد (الماسی و همکاران، 1389).
ایجاد و حفظ پایداری مزیت رقابتی مستلزم شایستگی¬هایی است با تکیه بر قابلیت¬هایسازمان، برای مشتریان ارزش ایجاد می¬کند (Brazell et al, 1998).
مطالعات اولیه رقابت¬پذیری را مترادف با عملکرد در نظر گرفته¬اند. برخی اندیشمندانبه فرآیندهای ویژه¬ای اشاره می¬کنند که در سازمان¬ها، فرصتی را برای خلق مزیترقابتی فراهم می¬کنند (Bourgeois et al, 1999). رقابت¬پذیری به عنوان یکمفهوم چندبعدی، با استفاده از متغیرهای: منابع ورودی بنگاه¬های داخلی، موقعیت دربازار و توان خلاقیت مورد سنجش واقع می¬شود. رقابت-پذیری را به عنوان افزایشدرآمدها با سرعتی برابر با رقبا و ایجاد سرمایه¬های ضروری جهت رویارویی با آن¬هادر آینده نیز تعریف می¬کنند. همچنین تعریف جامع¬تری از رقابت¬پذیری بدین شرح ارائهمی¬کنند: "رقابت¬پذیری به معنی توانایی سازمان در جهت ماندگاری در کسب و کارو محافظت از سرمایه¬های سازمان، بدست آوردن بازگشت سرمایه¬ها و تضمین شغل¬ها درآینده می¬باشد" (Akimova, 2000).
2-3- مدل مفهومی و فرضیات پژوهش
مدل زیر تاثیر ابعاد سه¬گانه سرمایه فکری بر مزیت رقابتی صنعت فرش را نشان می¬دهد.در این پژوهش، مزیت رقابتی صنعت فرش به عنوان متغیر وابسته و سرمایه فکری کهدربرگیرنده ابعاد سرمایه انسانی، سازمانی و رابطه¬ای می¬باشد، بعنوان متغیر مستقلدر نظر گرفته شده¬اند.


2-3-1- فرضیه اصلی
سرمایه فکری بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش تاثیر مثبت دارد.
2-3-2- فرضیات فرعی
سرمایه انسانی بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش تاثیر مثبت دارد.
سرمایه سازمانی بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش تاثیر مثبت دارد.
سرمایه رابطه¬ای بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش تاثیر مثبت دارد.
3- روش شناسی پژوهش
پژوهش حاضر را می¬توان از نظر هدف، پژوهشی کاربردی و از نظر گردآوری داده¬ها،توصیفی-پیمایشی به حساب آورد. برای گردآوری اطلاعات از روش¬های کتابخانه¬ای(مراجعه به کتب، مقالات، آرشیو، اینترنت و . . . ) و میدانی (توزیع پرسشنامه)استفاده شد. جامعه آماری این تحقیق نیز، 67 نفر از مدیران اتاق بازرگانی استان قمو مرکز ملی فرش ایران بودند که با توجه به حجم پایین جامعه، از روش نمونه¬گیریاستفاده نشد.
پرسشنامه در دو بخش سرمایه فکری با 46 و مزیت رقابتی با 28 سوال طراحی شد. ابعادمورد نظر برای سرمایه فکری، "سرمایه انسانی"، "سرمایهسازمانی" و "سرمایه رابطه¬ای" بوده و برای مزیت رقابتی نیز ابعاد"کیفیت"، "تصویر عمومی" و "طراحی"،"قیمت"، "پشتیبانی"، "عدم تمایز"، "هوشمندیرقابتی" و "مدیریت دانش" در نظر گرفته شد.
برای تعیین روایی پرسشنامه، به روایی محتوا اکتفا شده و برای آزمون پایاییپرسشنامه نیز از تکنیک آلفای کرانباخ استفاده شد. این مقدار برای پرسشنامه مربوطبه سرمایه فکری و مزیت رقابتی به ترتیب، 0.82 و 0.78 بدست آمد که حاکی از قابلیتاعتمادپذیری بالای پرسشنامه¬ها می¬باشد.


"قیمت¬های بازاری زیر متوسط"،"هوشمندی بازار و پرسنل بسیار آموزش دیده، به عنوان مهترین عوامل مزیت رقابتیصنعت فرش انتخاب شدند.

نتیجه¬گیری و پیشنهادات
در اقتصاد مبتنی بر دانش، محصولات و سازمان¬ها براساس دانش زندگی می¬کنند ومی¬میرند و موفق¬ترین سازمان¬ها، آنهایی هستند که از این دارائی ناملموس به نحوبهتر و سریع¬تری استفاده می¬کنند. مطالعات اخیر نشان داده است که بر خلاف کاهشبازدهی منابع سنتی (مثل پول، زمین، ماشین¬آلات و غیره)، دانش منبع افزایش عملکردکسب و کار است. آنچه درخور توجه است این مهم است که بازار نیز ارزش دانش و عواملنامشهود دیگر در فرایند ایجاد ارزش را تشخیص داده است.
هنگامی که منابع دانش یک سازمان مورد بهره¬برداری قرار می¬گیرد، سازمان شاهد ارتقاو افزایش پویایی و ارزش موجود در کسب و کار می¬شود.
امروزه رقابت¬پذیری سازمان¬ها و صنایع به میزان کمتری بر عوامل سنتی (سرمایه،زمین، نیروی کار) استوار است و دانش به میزان زیادی جایگزین این عوامل قدیمی شدهاست. بنابراین دانش نه فقط منبعی برای مزیت رقابتی محسوب خواهد شد؛ بلکه همانطورکه ذکر شد، تنها منبع آن می¬گردد. در مدیریت دانش، استفاده از امکانات فناوریاطلاعات، روش¬ها و برنامه¬های کاربردی جدید (مانند گروه¬افزار، پایگاه داده¬هایبرخط، اینترانت و ...) را تسهیل می¬کند. این عوامل به سازمان¬ها و صنایع این امکانرا می¬دهد که کالاها و خدمات خود را با کیفیت بهتری ارائه نموده و بنابراین بهمزیت رقابتی بالاتر و منفعت بیشتری دست یابند.
پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر عوامل تاثیرگذار سرمایه فکری بر کسب مزیت رقابتیصنعت فرش در جامعه¬ای متشکل از 67 نفر از دست اندرکاران و مدیران اتاق بازرگانیاستان قم و مرکز ملی فرش انجام شد.
نتایج حاصل از بکارگیری آزمون همبستگی پیرسون، رابطه مثبت و معنادار اجزایتاثیرگذار سرمایه فکری بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش را تائید نمود. در ادامه بابکارگیری آزمون رتبه¬ای فریدمن، رتبه¬بندی این اجزا مشخص شدند که سرمایه انسانی،به عنوان مهمترین جزء سرمایه فکری انتخاب و پس از آن، سرمایه¬های رابطه¬ای،سازمانی جای گرفتند.
سرمایه انسانی صنعت فرش را می¬توان به دو بخش مرتبط با فرشبافان و مرتبط باصادرکنندگان تفکیک نمود و باید اذعان داشت که صنعت فرش از لحاظ این دو بخش، کاملاَاز یکدیگر مجزا می¬باشند. بنابراین پیشنهادات باید بر اساس هر یک از انواع سرمایهانسانی، بطور جداگانه ارائه شوند.
با عنایت به قرارگرفتن سرمایه انسانی به عنوان مهمترین معیار، می¬توان ادعا کرد کهعدم آشنایی صادرکنندگان با فنون و پیشرفت¬های نوین بازاریابی و تجارت الکترونیک وعدم توانایی¬شان برای ایستادگی در برابر رقبای اینترنتی، می¬تواند تاثیر بسزایی برمزیت رقابتی صنعت فرش ایفا کند. بنابراین "آشنا کردن تجار با فنون بازاریابیبین المللی، صادرات و تجارت الکترونیک جهت حفظ سهم بازار" می¬تواند راهکاریمناسب جهت بهبود موقعیت صنعت فرش در بازارهای جهانی گردد.
بی¬تردید یکی از مهمترین عواملی که در سال¬های اخیر بیشترین تاثیر را بر مزیترقابتی صنعت فرش داشته، مهارت، تخصص و تجربه بالای فرشبافان در امور مربوط بهتولید فرش بوده است. علیرغم اینکه این عامل، در میان اجزای سرمایه فکری در رتبهآخر جای گرفت، اما باید توجه داشت که در حال حاضر، تنها سلاح رقابتی این صنعت،تکیه بر منابع ورودی، همچون بافندگان ماهر، استادکاران باتجربه، مواد اولیهباکیفیت، طرح¬ها و نقش¬های زیبا و اصیل ایرانی و کیفیت و دوام بالای محصولاتمی¬باشد. باید گفت توجه بیش از حد به این بعد، موجب غفلت از سایر ابعاد شده است.بنابراین باید گفت از آنجا که شاخص¬هایی همچون دانش، مهارت، تخصص و شایستگیفرشبافان، تجربه استادکاران ماهر و جوانان تحصیلکرده، از اهمیت بالایی برخوردارند،می¬توان پیشنهاد کرد که همراه نمودن این سه عامل در کنار یکدیگر در زمینه طراحینقش و بافت فرش، به ارائه محصولاتی مرغوب¬تر و درنتیجه کسب مزیت رقابتی بالاترخواهد انجامید.
در مورد سرمایه رابطه¬ای نیز با توجه به تجزیه و تحلیل¬هایی که ارائه شد، می¬تواناظهار داشت که "تمرکز گسترده بر تحقیقات بازاریابی برای شناسایی هر چه بیشترنیازها و سلائق مشتریان در هر منطقه جغرافیایی" و "تولید محصولاتی مطابقبا نیازهای آنان" (توسعه بازار) راهکارهایی جهت بهبود رابطه با مشتریان وافزایش وفاداری و رضایتشان می¬باشد. همچنین در مورد افزایش توان رقابت با رقبایاینترنتی، "گسترش فعالیت¬های بازاریابی، تبلیغات و تحقیقات بازاریابیاینترنتی" پیشنهاد می¬شود که در زمره استراتژی¬های توسعه بازار و رسوخ دربازار قرار دارند.
دیگر عامل تاثیرگذار بر مزیت رقابتی صنعت فرش، سرمایه سازمانی است. بدون شک،"کمبود شبکه¬های اطلاعاتی تجاری" و "عدم استفاده از فناوری¬هایاطلاعاتی برای بازاریابی و تبلیغات" از مهمترین عوامل ناکامی در توسعه و رسوخدر بازارهای بین¬المللی بوده است. بدین ترتیب پیشنهاداتی همچون"بهره¬گیریآسان و ارزان از تکنولوژی های جدید در تولید فرش" و "بکارگیریفناوری¬های اطلاعاتی برای بازاریابی و تبلیغات" که از جمله استراتژی¬های رسوخدر بازار محسوب می¬شود را می¬توان برای بهبود وضعیت سرمایه سازمانی ارائه داد.
اینترنت روش کم¬هزینه¬ای را برای تولیدکننده جهت برقراری ارتباط مستقیم بامصرف¬کننده ایجاد می¬کند. سازمان¬ها و نهادهای مرتبط با صنعت فرش با استفاده ازاینترنت و رجوع به پایگاه داده¬های خود می¬توانند فرش¬هایی مطابق با نیازها وسلایق مشتریان مختلف از نظر نقش، رنگ، اندازه و . . . طراحی نموده و در اختیارآنان قرار دهند. اینترنت به دلیل مشخصات خاصی که دارد سبب تغییر مدل ارتباطاتبازاریابی شده است.
اینترنت از یک سو می¬تواند اطلاعات گسترده¬ای را در مورد فرش دستبافت ایران بهخریداران عرضه کرده و سبب ایجاد مزیت رقابتی در هزینه جستجو گردد. از سویی دیگرمی¬توان از اینترنت بعنوان ابزاری برای ارائه محصولات جدید و مشابه مانند گلیم وجاجیم استفاده کرده و با جمع¬آوری سریع اطلاعات لازم، طراحی بهتر و استفاده ازطرح¬ها و نقش¬های نوین را تحقق داد.
همانگونه که ملاحظه می¬شود می¬توان اظهار داشت مشکل اصلی صنعت فرش کشور، زیبایی،دوام و کیفیت پایین، قیمت بالا و عدم وجود مزایای رقابتی برای رقابت باصادرکنندگان بین¬المللی نیست، بلکه عمده معضلات این صنعت را می¬توان در ضعف درتبلیغات و فنون نوین بازاریابی، بازرگانی بین¬الملل، تحقیقات بازاریابی، بروزساختنآنها و در مجموع تکیه بر تفکر سنتی و اکتفا به منابع ورودی خلاصه کرد. توجه صرف بهطرح¬ها و نقش¬های منحصربفرد ایرانی، دانش¬، مهارت و تخصص بافندگان، تجربهاستادکاران و تنوع تولید و . . .، مسئولان و دست اندرکاران را از بکارگیریفناوری¬های نوینی همچون تجارت الکترونیک، بازاریابی اینترنتی و بازرگانی بین¬المللغافل ساخته است. این بدان معناست که بکارگیری فناوری¬های نوین اطلاعات و آشناسازیتجار با این فنون می¬تواند بر کسب مزیت رقابتی صنعت فرش دستبافت کشور تاثیر قابلملاحظه¬ای داشته باشد. بنابراین تحقیقات گسترده بازاریابی، شناسایی خواسته¬ها ونیازهای مشتریان بازارهای هدف، آشناسازی تجار با فنون بازاریابی اینترنتی، تجارتالکترونیک و بازرگانی بین¬الملل، تحقیقات بازاریابی و در مجموع توسعه همه جانبهتبلیغات و بازاریابی می¬تواند گره از مشکلات جدید این صنعت باز کرده و موجبات صعودمجدد ایران به راس جدول برترین صادرکنندگان فرش در سرتاسر جهان را فراهم آورد.

منابع
1. الماسی، حسن، حسینی، سید یعقوب، سعیدی، نیما، حسن پور پازواری، محمود و قلی¬پوربورخیلی، 1389، طراحی مدلی جهت کسب مزیت رقابتی صنعت فرش دستبافت، مجموعه مقالاتپنجمین کنفرانس بین¬المللی مدیریت استراتژیک، تهران، ایران
2. حسینی، سید یعقوب، حق¬شناس کاشانی، فریده و سعیدی، نیما، ارائه مدلی برای مزیترقابتی صنعت فرش دستبافت کشور در روند الحاق به سازمان تجارت جهانی، مجموعه مقالاتچهارمین کنفرانس بین¬المللی مدیریت استراتژیک
3. حق¬شناس کاشانی، فریده، سعیدی، نیما و حسن¬پور پازواری، محمود، 1389،برنامه¬ریزی استراتژیک برای صنعت فرش دستبافت کشور در روند الحاق به سازمان تجارتجهانی با استفاده از ماتریس SWOT، دوماهنامه بررسی¬های بازرگانی، مهر و آبان1389، شماره 43
4. شم¬آبادی، محمدعلی و سید حمید خداداد حسینی، 1386، بازاریابی صادراتی فرشدستبافت ایران: بررسی عوامل مؤثر و آسیب شناسی، پژوهشنامه بازرگانی، شماره 43
5. صبوری خسروشاهی، حبیب، 1382، «تحقیق پیرامون راه¬هایی جلب اعتماد خریدارانخارجی فرش دستبافت ایران»، مرکز تحقیقات فرش دستبافت ایران
6. عزیزپناه، محمد، 1380، «تحقیق پیرامون شیوه¬های تبلیغات و بازاریابی فرشدستبافت ایران در بازار جهانی»، مرکز تحقیقات فرش دستبافت ایران
7. قلیچ¬لی، بهروز، "تبیین نقش سرمایه فکری و سرمایه اجتماعی در مزیترقابتی"، رساله دکتری، دانشکده مدیریت دانشگاه تربیت مدرس، 1385
8. نجار فیروزجایی، محمد، 1380، «بررسی علل کاهش مصرف فرش دستبافت در بازارهایداخلی»، مرکز تحقیقات فرش دستبافت ایران
9. Baany, Magdi, 2008, “A Study of Determinants of Intellectual CapitalPerformance in Banks: the UK case,” Joual of Intellectual Capital, Vol.9, N0.3,pp.487-498.
10. Baey J, Griffin R, "The Management of Organizations: StrategyStructure, Behavior", Houghton Mifflin Company, 1992
11. Bontis, N., “Managing Organizational Knowledge byDiagnosing IntellectualCapital”, Framing& Advancing the State of the Field, 2001
12. Bontis, Nick, “Intellectual Capital: An ExploratoryStudy That DevelopsMeasures and Models”, Management Decision. 36/2, 1998, pp: 63-76.
13. Bourgeois et al, Strategic Management, Dryden, 1999
14. Bozbura, F., T., “Measurement and application ofintellectual capital in Turkey”, The leaing organization, Vol. 11, No. 4/5, 2004, pp: 127-143
15. Brazell, Jeff, Deviey Timothy and Midgley David,"Modeling TheThree C"s: A Multiple Choice Experiment Approach, University of Sydney, 1998.
16. Chen, C.T., 2000, “Extension of the TOPSIS for Group Decision-making under FuzzyEnvironment”, Fuzzy Sets and Systems, No. 114, PP: 1-9.
17. Chen, J., Zhu, Z. and Xie, H.Y., 2004, "Measuringintellectual capital:a new model and empirical Study". Joual of Intellectual Capital, Vol.5,No.1, pp.195-212.
18. Chen, S. J. and Hwang C.L., 1992, Fuzzy Multiple Attribute DecisionMaking Methods and Applications, Springer, Berlin.
19. Coachione, Edgard, B., 2010, Investing in HumanCapital: Integrating Intellectual Capital Architecture and Utility Theory, TheJoual of HumanResource and Adult Leaing Vol. 6, Num. 1, June 2010
20. EdvinsonL.& Malone M.S, “Intellectual Capital: Realising YourCompany’s True Value by Finding Its Hidden Brainpower”, New York: Harper Business, 1997

مدیریت فناوری اطلاعات...