مناطق آزاد

تحلیل اقتصادی مهندس کاظمی؛

چه کسانی از مناطق آزاد سود می برند؟

دولت در حالیپیگیر تشکیل ۱۹ منطقه آزاد و ویژه اقتصادی جدید است که طی ۳۰ سال گذشته هیچ گزارشمثبتی از کارکرد ۲۰ منطقه آزاد و ویژه موجود ارایه نشده است.

فعالان اقتصادیمعتقدند مناطق آزاد و ویژه اقتصادی موجود طی دهههای گذشته کارکرد مطلوب و مفیدینداشتهاند و به منافذی برای قاچاق و حیات خلوت عده ای جهت رانت جویی و فشار برتولیدکنندگان تبدیل شدهاند. بر این اساس، تشکیل ۱۹ منطقه جدید، جز افزایش منافذقاچاق و رانت جویی، دستاوردی برای کشور به ارمغان نخواهد آورد.

دولت ۱۴ تیرماهامسال لایحه ای را به مجلس شورای اسلامی تقدیم کرد که بر اساس آن ۱۹ منطقه آزاد وویژه اقتصادی جدید در سراسر کشور تاسیس خواهد شد؛ یک فوریت این لایحه در صحن علنیمجلس تصویب و به کمیسیون اقتصادی ارجاع شد تا پس از بحث و بررسی در این کمیسیونمجددا در صحن علنی مطرح شود.

در واقع باپیشنهاد دولت برای تاسیس مناطق آزاد جدید این سوال مطرح میشود که ۲۰ منطقه آزاد وویژه اقتصادی که در سالهای گذشته تشکیل شده چه ثمرهای برای اقتصاد کشور داشته کهنیاز به تاسیس مناطق آزاد بیشتری باشد. درحالیکه فعالان اقتصادی معتقدند این مناطقنه تنها منجر به توسعه اقتصادی کشور نشده بلکه روزنهای برای ورود کالاهای قاچاق ودلال بازی به وجود آورده است که در نهایت هم موجب افزایش قیمت به خصوص قیمت زمیندر شهرهای مرزی شده است.

همه اینها درحالی مطرح میشود که به تازگی رئیس سازمان بازرسی کشور هم در نامهای به رئیسجمهور به فساد انگیز بودن مناطق آزاد اشاره کرده و خواستار بازپس گیری این لایحهاز مجلس شده است. همانگونه که دو هفته قبل در گزارشی عنوان کرد، در مناطقی که قراراست مناطق جدید تشکیل شود، از هم اکنون رانت خواری آغاز شده و نزدیکان فرماندار باهجوم به این مناطق در حال خرید زمین با قیمت کم هستند تا به محض تصویب این لایحهدر مجلس، با بهای چندبرابری بفروشند.

سال گذشته نیزدبیر شورای عالی شهرسازی و معماری از دریاخواریهای گسترده در برخی مناطق آزاد خبرداده بود. وی گفته بود: از آنجایی که برخی از دریاخواریها در دورههای گذشته بامجوزهای به ظاهر قانونی شروع شده است، مقابله با آنها برای دولت سخت است و اغلباین پروژهها وارد جریان شکایت در دادگاهها شده است.

چرا مناطق آزادایران جاماندند؟

مناطق آزادایران بدلایل متعددی طی این سالها نتوانستند به کارکرد مطلوب خود دست پیدا کنند واز گرد رقابت با همتایان خود جاماندند؛ همین مساله موجب شد این مناطق به فرصتطلایی رانت خواران تبدیل شوند؛ از زمین خواری و دریاخواری گرفته تا قاچاق و فرارمالیاتی.

فقدانزیرساختهای مورد نیاز، از جمله مهمترین دلایلی بوده که موجب شده مناطق آزاد ایرانطی این سالها نتوانند همپای مناطق آزادی همچون جبل علی در امارات فعالیت کنند.

در تمام دنیاپیش از تاسیس مناطق آزاد، زیرساختهای لازم از جمله در زمینه فناوری اطلاعات، نیرویکار، صنایع پشتیبانی، زیربناها و خدمات در سطح جهانی، پشتیبانی قانونی دولت،انتخاب مکان استراتژیک و سازمان مسئول تامین و پیش بینی شده و سپس اقدام به تاسیساین مناطق میشود اما متاسفانه در کشور ما بدلیل عدم پیش بینی این موارد، مناطقآزاد موجود هنوز از فقدان بسیاری از زیرساختها رنج میبرند و با اعتبارات قطرهچکانی و با روندی کند در حال توسعه این زیرساختها هستند و تاسیس مناطق آزاد جدیدنیز فشار مضاعفی را به اعتبارات این حوزه وارد خواهد کرد.

یکی دیگر ازمسائل مهم در تشکیل مناطق آزاد، استراتژیک بودن موقعیت منطقه و بهرهمندی از حداقلامکانات است؛ اغلب مناطق آزاد موفق جهان در مناطق خاص جغرافیایی که دسترسی به آبهایآزاد دارند، تشکیل شده است. اما متاسفانه در کشور مساله کاملا برعکس است، یعنیمناطق آزاد را به عمد در مناطقی تاسیس میکنند که جزو مناطق محروم است؛ به اینامید که فعالیت منطقه آزاد منجر به توسعه منطقه محروم شود. تشکیل منطقه آزادچابهار در منطقه محروم بندر چابهار از جمله نمونه های بارز این سیاست است.

نقاطی که مناطقآزاد ایران در آنجا تاسیس شد، از جمله بندر چابهار، عمدتا از زیرساختهای اولیهزندگی مانند حمل و نقل مناسب و فناوری ارتباطات و اطلاعات و یا حتی آب آشامیدنیمحروم بودند. مسئولان انتظار داشتند که با منطقه آزادشدن آنها، سرمایه گذاران بهآنجا سرازیر شده و منطقه رونق پیدا کند. موضوعی که درچندساله اخیر نه تنها محققنشد بلکه به واسطه حضور دلالان و رانت جویان موجب شد قیمت انواع کالا وخدمات ازجمله زمین در این مناطق بالا رفته و بومیان منطقه با مشکلات متعددی روبرو شوند.

در واقع با گذشتچندین سال از منطقه آزاد شدن برخی از این شهرها، هنوز مشکلاتی مانند حمل و نقل،ارتباطات و گاز و آب آشامیدنی مردم تامین نشده است اما مردم بومی با مشکلاتی مانندگرانی زمین و از بین رفتن منابع طبیعی نیز روبرو شدهاند.

علاوه بر اینها،در مناطق آزاد ایران چالشهای قانونی متعددی نیز وجود دارد؛ وجود نقاط ابهام آمیزدر قوانین و خلاءهای قانونی موجب شد تا مناطق آزاد ایران به اهداف اولیه پیش بینیشده خود نرسند. یکی از این موضوعها، معضل نحوه محاسبه ارزش افزوده بخش صنایعمستقر در مناطق آزاد است و تفاوت دیدگاه میان گمرک و مدیریت مناطق آزاد در اجرایمقررات منجر به مشکلاتی برای صنایع شده است.

همچنین عدممدیریت یکپارچه در این مناطق و ابهام در چگونگی واگذاری زمین به خارجیها برایحضور سرمایه گذاران خارجی هم از دیگر مشکلاتی است که در کنار دیگر عوامل باعث شدهمناطق آزاد نتواند به کارکردهای مورد نظر خود دست پیدا کند.

مناطق آزاد وویژه محلی برای رانت خواری

یکی از موضوعاتیکه در پیشنهاد لایحه ایجاد مناطق آزاد و ویژه تجاری از سوی دولت مطرح شده، این استکه دولت تحت فشارهای سیاسی برخی نمایندگان مجلس این لایحه را مطرح کرده است و درواقع نه تنها پشتیبانی علمی ندارد بلکه همین موضوع یکی از نشانههای ایجاد رانت دراین مناطق است. موضوعی که فعالان اقتصادی هم به آن اذعان دارند.

اتاق بازرگانی معتقد است مناطق آزاد موجود در کشور کارایی مناسبی نداشته وبه رونق قاچاق کمک کردهاند، گفت: مناطق آزاد نه تنها کمکی به تولید نکردهاندبلکه بار منفی داشتند بنابراین باید کار کارشناسی بیشتری برای تشکیل مناطق آزادجدید انجام شود.

تشکیل مناطق جدید کمک به تولید و صنعت کشور نیست بلکه به رانت و رانت جویی وقاچاق کالا کمک میکند، اظهار داشت:انتظار میرود مجلس تصمیم درستی در این ارتباطبگیرد.

دلیل پافشاریدولت بر این لایحه را فشار برخی نمایندگان مجلس عنوان کرد و گفت: باوجود انتقاداتیکه به این لایحه از سوی اتاق بازرگانی صورت گرفته اما هنوز پاسخ مثبتی از دولتنگرفتیم.

مهمترین مشکلمناطق آزاد کنونی را ایجاد رانت دانست و افزود: این مناطق محلی برای وارداتکالاهایی شده که فقط با یک پیچ و مهره در داخل کشور به هم متصل میشوند و به اسمتولید داخل در بازار به فروش می رسند.

این یک رانت و دور زدن قانون و تقویت واردات و قاچاق در کشور است و از دیدگاه مامناطق آزاد کشور موفق نبودهاند و توسعه آنها جز تشدید مشکلات کنونی، دستاوردی ندارد.

پاساژسازی درمناطق آزاد معبری برای قاچاق کالا

مناطق آزاد مقدم بر گمرک تعریف شده است اما اینها ازتقدم خود بر گمرک سوء استفاده کرده و وجوهی را اخذ میکنند که قرار بوده برایحمایت از تولید دریافت نشود.

مناطق آزاد باید همراهی با تولید داشته باشند اما به نوعی باجگیری از تولیددارند، افزود: ما سال قبل به دنبال بروز مشکلاتی در دریافت دو برابر حقوق و عوارضشکایتی را به معاونت حقوقی ریاست جمهوری ارائه دادیم و حتی رای هم به نفع ما صادرشد اما هنوز مطالبات خود را بطور کامل دریافت نکردیم.

در منطقه آزادانزلی، کارمند یک شرکت باید ۴۰ کیلومتر راه را برای گرفتنیک مهر پای نامه طی کند، اظهار داشت: در قبال هزینههایی که دریافت میکنند،هیچگونه قانون مداری و پاسخگویی و حتی استدلالی برای ما نمیآورند و واقعا برخیمواقع با قدرتهای سیاسی که دارند فراتر از قانون عمل میکنند.

مناطق آزاد، کشور را به آبکش تبدیل کردند،گفت: اگر مناطق آزاد اینقدر مفید هستند چرا همه کشور را تبدیل به منطقه آزاد نمیکنند.الان ایجاد مناطق آزاد بر اساس فشارهای سیاسی نمایندگان و ذی نفعان منطقهای شکلگرفته است.

مدیران مناطق آزاد به بخش خصوصی اعلام میکنند که کارخانجات خود را به اینمناطق منتقل کنیم، افزود: یعنی یک واحد صنعتی با ۴۰ سال سابقه کار را از مرکز کشوربه شمال کشور ببریم در حالیکه اگر هدف اشتغالزایی باشد این در مرکز کشور هم انجاممی شود.

اگر هدف صادرات است که باید از مواد اولیه داخل کشور انجام گیرد اما اگر هدفرونق صوری و کار قاچاق است که اغلب با پاساژسازی انجام گرفته و این پاساژها معبریبرای قاچاق شده است.

رانت خواری عیاندر تاسیس مناطق ویژه و بنادر خشک

متاسفانه با ارتباطات سیاسی در این مناطق، بار و فشار مضاعفی به تولید واردکرده اند، اظهار داشت: نصف مناطق آزاد موجود هم زیاد است و باید جمعا دو تا سهمنطقه آزاد داشته باشیم که در حد استاندارد مناطق آزاد جهانی باشند.

در کشور چین هم این تعداد منطقه آزاد وجود ندارد، گفت: دلیلی ندارد که درفرودگاه امام(ره) منطقه ویژه یا بندر خشک داشته باشیم. این یک رانت است همانطور کهدر منطقه سلفچگان منطقه آزاد ایجاد شده و هدف این بود که یک رانت به این منطقهداده شود.

الاندر یزد بندر خشک ایجاد کردند اما سوال این است که اگر تاجری بخواهد صادقانه کارکند امکان ندارد که کالاها را از بندرعباس به یزد منتقل کرده و دوباره از آنجابارگیری کند مگر اینکه منافع خاصی داشته باشد که بطور حتم با تولید همخوانی ندارد.

مدیریت فناوری اطلاعات...